Նյութը՝ Դիանա Գաբրիելյանից
Լուսանկարները՝ Իննա Սահակյանի անձնական արխիվից
Տեղադրվել է 11-12-2018
«Վավերագրության մեջ դու դառնում ես իրական մարդու ցավը, ներաշխարհը, խնդիրներն ու հաղթանակները հանրությանը փոխանցելու միջոց»․ Իննա Սահակյան
Նա ընտրեց արվեստաբանի մասնագիտությունը, հետո էլ արվեստն ընտրեց իրեն։ Դեպի կինոյի աշխարհ անցումն այնքան էլ հեշտ չէր, բայց սահուն էր ու սիրով։
«Բարս մեդիա» վավերագրական ֆիլմերի ստուդիան դարձավ նրա ստեղծագործական գաղափարների տունը։ Առաջին կինոնախագծի թեման հայաստանյան մանկական թրաֆիքինգի մասին էր։ Հետո համագործակցությունն էր տարբեր ՀԿ-ների ու միջազգային կազմակերպությունների հետ ու թռիչք դեպի կինոոլորտում ավելի լայն հնարավորություններ ընձեռող հարթակներ։ Վավերագրող-ռեժիսոր, ով իրական մարդկանց ու հերոսների պատմությունների միջոցով այսօր բարձրաձայնում է հասարակությանը հուզող խնդիրները:

Մեր զրուցակիցն է ռեժիսոր, պրոդյուսեր Իննա Սահակյանը։

- Ինչո՞ւ վավերագրող-ռեժիսոր․․․

- Ըստ իս՝ Հիչկոկն ամենալավն է ձեւակերպել վավերագրական ու խաղարկային ֆիլմերի տարբերությունը՝ ասելով․ «Խաղարկային ֆիլմում ռեժիսորն Աստված է, վավերագրականում Աստվածն է ռեժիսոր»: Անձամբ ինձ համար շատ ավելի հետաքրքիր է հետեւել իրական կյանքին, մարդու հույզերին, որոշումներին, դեպքերի զարգացմանը, քան ինքս «հորինել» այդ իրականությունը: Վավերագրության մեջ դու դառնում ես իրական մարդու ցավը, ներաշխարհը, խնդիրներն ու հաղթանակները հանրությանը փոխանցելու միջոց։ Ու որքան աննկատ մնաս այդ ընթացքում, այդքան ֆիլմն անկեղծ եւ ուժեղ կլինի:

- Կպատմե՞ք Ձեր առաջին ֆիլմի մասին, ինչպե՞ս երկար տարիների ցանկությունը դարձավ իրականություն։
 
- Ես «Բարս մեդիա» ընդունվել էի որպես գործավար, բայց շատ էի երազում, որ ես էլ ներգրավվեմ նախագծերում: Շատ շնորհակալ եմ գործընկերներիս, որ տվեցին ինձ այդ հնարավորությունը: Սակայն առաջին ֆիլմը, որը հովանավորել էին ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամը եւ ԱՄՆ դեսպանատունը, բավականին բարդ փորձություն էր` ֆիլմ մանկական թրաֆիքինգի մասին: Այն ժամանակ թրաֆիքինգի մասին նոր էին սկսել խոսել, պատմություններ ու հերոսներ գտնելը շատ բարդ էր, առավել եւս՝  մանկական թրաֆիքինգի վերաբերյալ: Եվ առաջին «հերոսը», ում գտանք, մի կավատ կին էր` Աբովյան քրեակատարողական-աշխատանքային, ու այնտեղ էլ տեղի ունեցավ առաջին նկարահանումը: Անկեղծ ասած, բավականին ծանր էր` առաջին նկարահանում, առաջին այց գաղութ, առաջին կավատի հետ հանդիպում: Սակայն կարողացա թիմի հետ հաղթահարել փորձությունները, ու ֆիլմն իր ձեւաչափով բավականին հաջող ստացվեց ու երկար տարիներ շրջանառվում էր: Մի հետաքրքիր դրվագ. ֆիլմն ավարտելուց ամիսներ անց գործնական այցելություն ունեի ԱՄՆ, ու դեսպանատան հարցազրույցի սպասասրահում հենց այդ ֆիլմն էր ցուցադրվում: Աշխատակցի հարցին, թե ինչով եմ զբաղվում, հպարտ ասացի` ռեժիսոր եմ, այս ֆիլմը, որ ցուցադրվում է, ես եմ նկարահանել. բնականաբար, վիզան առանց դժվարության ստացա:

- Հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ռեժիսոր-վավերագրող Արտավազդ Փելեշյանն ասել է. «Ներդրե՛ք ամեն ինչ առաջին ֆիլմում, աշխատանքում․ դա կանխորոշում է ձեր հետագա հաջողությունը»։ Համաձա՞յն եք այդ մտքի հետ։ Ձեր պարագայում դա այդպե՞ս էր։
 
- Բարդ է միանշանակ պատասխանելը: Թերեւս առաջին ֆիլմերում, մանավանդ կարճամետրաժներում, սկսնակ ռեժիսորները սխալվելու իրավունք ունեն․ այդ ֆիլմերը նրանց կրթության, աճի ճանապարհին մի աստիճան վեր բարձրանալու հնարավորություն են: Ամենակարեւորն այդ ճանապարհին անկեղծ ու աշխատասեր լինելն է: Մյուս կողմից իսկապես առաջին լուրջ լիամետրաժ հայտը ռեժիսորի համար առանցքային է, պետք է ամբողջությամբ նվիրվես այդ ֆիլմին, քանի որ դրանով են քեզ հետո դատելու: Այդ իմաստով իմ առաջին ֆիլմը կհամարեի «Հայաստանի վերջին լարախաղաց»-ը, որը միջազգային համատեղ արտադրությամբ ստեղծված իմ առաջին լիամետրաժ ֆիլմն է: Նամանավանդ, երբ աշխատում ես այնպիսի հանրահայտ հեռուստաընկերությունների հետ, ինչպիսիք էին այս դեպքում ամերիկյան PBS-ը եւ ճապոնական NHK-ը, սխալվելու իրավունք չունես․ այդ դռները երկրորդ անգամ չեն բացվի:



- Կխոսե՞ք Ձեր  ստեղծագործական առաջնային սկզբունքի մասին։ 
 
- Թերեւս նշեմ մի քանիսը: Ինձ համար կարեւոր է, որ իմ ֆիլմերի առանցքը լինի մարդը` իր հույզերով, խնդիրներով, հաղթանակներով: Կարեւոր է, որ ֆիլմը լուսավոր հետք թողնի. հանդիսատեսը ֆիլմի հերոսին ապրումակցի, մտածի նրա խնդիրների շուրջ, ուրախանա հաղթանակներով, բայց ավարտից հետո չլինի դատարկված ու ընկճված: Եվ կարեւոր է, որ ֆիլմը դիտվի ինչքան շատ հանդիսատեսի կողմից, այդքան ավելի լավ:

- Որքանո՞վ է բարդ վերջնական արտադրանք ստանալու ճանապարհը։ Ի՞նչ փուլեր է այն անցնում։
 
- Շատ բարդ է ու երկար. լիամետրաժ, միջազգային համատեղ արտադրության մեկ ֆիլմի ստեղծումը կարող է տեւել 2, 3 եւ անգամ 5 տարի: Հիմնական պատճառները երկուսն են` ֆինանսական եւ ստեղծագործական: Ֆինանսական պատճառը սերտորեն կապված է նաեւ դիտելիության տարածման հետ: Ինչպես արդեն նշեցի, ինձ համար կարեւոր է, որ ֆիլմը դիտվի ոչ միայն Հայաստանում, այլեւ տարբեր երկրներում: Վավերագրական ֆիլմերի ինդուստրիայում շատ ավելի հավանական է, որ միջազգային լուրջ գործընկերները՝ BBC, ARTE եւ շատ այլ հեռուստաընկերություններ, դիստրիբյուտորներ, միջազգային ֆոնդեր, որոնք հետագայում ապահովելու են ֆիլմի տարածումը, դեռ նախագծային շրջանում հետաքրքրվեն ֆիլմով: Այդ իսկ պատճառով հաճախ նախագծի առաջին փաթեթի ու ֆիլմի նկարահանումների մեկնարկի միջեւ կարող են ընկնել ամիսներ, անգամ տարիներ: Եվ իհարկե ամենակարեւորը ստեղծագործական ընթացքն է. հերոսի հետ պետք է ճանապարհ անցնես, որ կարողանաք միասին պինդ պատմություն կերտել:

 - Որպես պրոդյուսեր՝ ինչպե՞ս եք հասկանում, որ սցենարը հաջողեց, թե՝ ոչ, կամ կլինի հաջողված, թե՝ ոչ։
 
- Միշտ չէ, որ կարողանում ես չսխալվել: Միջազգային կինոարտադրությունում մրցունակ լինելու համար պետք է շատ աշխատես, պետք է անես ամեն ինչ՝ դաշտն ուսումնասիրելու համար, կարդաս ամսագրեր, հետեւես արտադրվող թեմաներին, հասկանաս ժամանակի պահանջը: Այս ամենով հանդերձ՝ ռիսկային գործոնները շատ բարձր են․ հաճախ է պատահում, որ մինչեւ հասցնում ես հետաքրքիր ու կարծես անսխալ թեման դարձնել նախագիծ, պարզվում է՝ նմանատիպ ֆիլմ արդեն նկարվում է, կամ պահանջներն են փոխվել եւ այլն: Օրինակ՝ եթե դեռ երկու տարի առաջ փախստականների թեման շատ արդիական էր, հիմա բազմաթիվ արագ նկարված ֆիլմերի ֆոնին համարտադրողներն այդ բառը լսելիս միանգամից փակում են խոսակցությունը, եթե անգամ քո պատմությունը եզակի է: Այնուամենայնիվ, կուռ ու իրապես արժեքավոր ֆիլմերն իրենց ստեղծման ճանապարհը վաղ թե ուշ հարթում են:

- Հաճախ վավերագրական ֆիլմերն իրենց ազդեցությունն են թողնում  իրականության վրա՝  ներկայացնելով աշխարհում տեղի ունեցող ամեն ինչ՝ դառնալով պատմության մի մասնիկը։ Ի՞նչ հարցեր եք հաճախ բարձրաձայնում Ձեր ֆիլմերի միջոցով։ Ո՞ւմ են դրանք ուղղված։
 
- Այո՛, վավերագրական ֆիլմերը հաճախ են բարձրաձայնում սոցիալական ու այլ խնդիրների մասին, երբեմն անգամ խթանում են դրանց լուծումը: Ու թեեւ մենք՝ վավերագրողներս, ախտորոշում ենք հասարակության հիվանդությունները, մենք դրանք ի զորու չենք բժշկել․ դրանցով արդեն պետք է զբաղվեն պետական կառույցները ու ՀԿ-ները: Ցավոք, հաճախ սայլը տեղից չի շարժվում: Օրինակ՝ լարախաղացների ֆիլմից հետո մենք հույս ունեինք, որ Մշակույթի նախարարությունը կսկսի լրջորեն զբաղվել վերացող արվեստի խնդրով, կբացի դպրոց, կվերցնի իր հովանավորության տակ: Որոշ քայլեր արվեցին, բայց մնացին կիսատ: Իմ ֆիլմերից մեկը, որ Հայաստանի, Ճապոնիայի ու Հոլանդիայի հետ համատեղ արտադրության է, խոսում է հասարակության ստանդարտներից տարբերվող մարդկանց նկատմամբ անհանդուրժողականության ու անգամ ատելության մասին։ Եվ հույս ունեմ, որ այն դիտելուց հետո գոնե մարդկանց մի ստվար զանգված կփոխի իր վերաբերմունքը: Մյուս ֆիլմս ավելի աշխարհաքաղաքական խնդրի է առնչվում` Ցեղասպանության չընդունված լինելուց մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների գերտերությունների քաղաքական ենթագրերը: Սակայն բոլոր դեպքերում ես այդ խնդիրները բարձրաձայնում եմ իրական մարդկանց, հերոսների պատմությունների միջոցով:



- Ձեր ֆիլմերում կիրառո՞ւմ եք արդյոք խաղարկային կինոյի տարրեր։ Նախընտրո՞ւմ եք թաքնված տեսախցիկի մեթոդով նկարահանված վավերագրական ֆիլմերը, թե՞ , այնուամենայնիվ, կինոխցիկով ներխուժում եք հերոսի կյանք։
 
- Դասական վավերագրության մեջ չեմ սիրում խաղարկային կինոյի տարրեր, սակայն երբեմն դրանք արդարացված են, օրինակ` հերոսի հիշողությունները կամ երազանքները պատկերելու համար: Հենց հիմա ես նկարահանում եմ «Արշալույսի լուսաբացը» ֆիլմը, որտեղ Ցեղասպանությունը վերապրած հերոսուհու ծանր ու մութ հիշողությունները եւ մանկության վառ ու հեքիաթային երազանքներն էկրանին փոխանցում ենք անիմացիայի միջոցով: Ինչ վերաբերում է թաքնված տեսախցիկին, դա համարում եմ կիրառելի միայն ու միայն հետաքննական ֆիլմերում, իսկ տեսախցիկով հերոսի կյանք ներխուժելն անթույլատրելի է: Վավերագրողը պետք է ժամանակի ընթացքում ինքը դառնա հերոսի կյանքի մի մասը, այնքան մտերմանա նրա ու նրա ընտանիքի հետ, որ հենց նրանցից իրավունք ստանա անվերապահորեն օգտագործել տեսախցիկը, որ այն դառնա նրանց համար անտեսանելի, իրենց կենցաղի մի մասը հանդիսացող իր: 

- Ունե՞ք արդյոք գեղարվեստական հնարք, որը Ձերն է։ Թե՞ համամիտ եք հաճախ հնչող այն մտքի հետ, որ ռեժիսորի մեծությունը հենց հնարքի բացակայությամբ է պայմանավորված։
-
Ոչ այդքան հնարքի բացակայությամբ, որքան անտեսանելի լինելու հմտությամբ: Իհարկե, ռեժիսորը միշտ ներկա է ֆիլմում, եւ թե ինչն ու ինչպես կցուցադրվի ավարտված ժապավենում, դա նրա որոշումների արդյունքն է, բայց վավերագրության մեջ կարեւոր է հանդիսատեսի ու հերոսի միջեւ անտեսանելի մի օղակ լինելը: Ես համարում եմ, որ գեղարվեստական հնարքները չպետք է գերիշխեն բովանդակության վրա:

- Դուք նաեւ Հայաստանի անկախ կինոգործիչների ակումբի անդամ եք։ Այսօր ի՞նչ խնդիրներ են ծառացած հայ կինոգործիչների առջեւ։ Ինչպե՞ս եք առաջ տանում Ձեր արտադրանքը միջազգային հարթակներում։  
 
- Ինչպես փաստում է անվանումը, Հայաստանի անկախ կինոգործիչների ակումբը կինոյի ոլորտով անհանգստացած անհատների անկախ խումբ է: Մենք հավաքվում ենք ամեն ամսի առաջին շաբաթ օրն ու քննարկում մեզ հուզող հարցերը, խնդիրները: Եթե քննարկման արդյունքում խնդրի լուծման առանցքներ ենք գտնում, ավելի փոքր աշխատանքային խմբով սկսում ենք աշխատել այդ ուղղությամբ: Խնդիրները մեր ոլորտում շատ են ու խորքային, թվեմ մի քանիսը. կրթության թերի որակ, պրակտիկ կրթության գրեթե բացակայություն, մասնագետների պակաս, պետական աջակցության խնդրահարույց ու հին համակարգ, միջազգային համատեղ արտադրության համար խթանների բացակայություն եւ այլն: 

Ինչ վերաբերում է մեր ֆիլմերը միջազգային հարթակներում առաջ տանելուն, ապա դա ծանր ու ժամանակատար աշխատանք է եւ  սկսվում է շատ ավելի վաղ, քան ֆիլմի նկարահանումները: Միջազգային արտադրողներն ու հեռուստաընկերությունները վավերագրական ֆիլմերի դեպքում առավել հետաքրքրված են նախագծերի մեջ իրենց մասնակցությամբ, քան արդեն պատրաստի ֆիլմերով: Այդ դեպքում իրենք մասնակից են լինում ֆիլմի ստեղծման գործընթացին՝ վստահ լինելով, որ այն իր հանդիսատեսի համար հետաքրքիր ուղով է զարգանում: Հաճախ ստիպված ենք լինում նույն ֆիլմը տարբեր երկրների համար տարբեր ձեւաչափերով արտադրել․ օրինակ՝ լարախաղացների ֆիլմի ամերիկյան տարբերակը 52 րոպե է ու արագ ռիթմով մոնտաժված, իսկ ճապոնականը` 90 րոպե ու շատ ավելի խաղաղ ռիթմով, երկար պլաններով: Շատ արվեստագետներ խուսափում են միջազգային կառույցների հետ աշխատելուց, քանզի չեն ցանկանում իրենց ֆիլմերը տարբերակներ ունենան կամ նկարահանվեն պրոդյուսերական պահանջների համաձայն: Մեզ համար էլ հաճախ դժվար է փոխզիջումների գնալը, բայց եթե ցանկանում ենք՝ ֆիլմերը դիտվեն ամբողջ աշխարհով մեկ ու բազմահազար հանդիսատեսների կողմից, դա է ճանապարհը: Ամեն դեպքում մենք միշտ ունենում ենք մեր, այսպես կոչված, «ռեժիսորական մոնտաժը», որն էլ ուղարկում ենք փառատոների: Իհարկե, ֆիլմերի փառատոնային հաջողություններից հետո էլ դրանց տարածման շուրջ ունենում ենք նոր հետաքրքրություններ:



- Վերջին տարիներին անընդհատ խոսվում է կինոյում ստեղծված անհավասար պայմանների մասին, որ կանայք ավելի քիչ են նկարահանում ֆիլմեր։ Ըստ Ձեզ՝ դա այդպե՞ս է։ 
 
- Ես ինքս անհավասար պայմանների հետ չեմ առնչվել, բայց այդ խոսակցություններն այնքան էլ հեռու չեն իրականությունից: Վերջերս տպագրվեց ՀՀ-ում 2006 թ․-ից ի վեր արտադրված ֆիլմերի ցանկը, ու եթե նայեք, ապա ոչ միայն կին կինոգործիչների քանակն էր անհամեմատ քիչ, այլեւ նրանց ֆիլմերին տրվող ֆինանսական աջակցության չափը: Սակայն պետք է ասեմ, որ այսօր իրավիճակը փոխվում է: Մեր երկրում այսօր ունենք նոր սերնդի պայծառ կին կինոգործիչներ, որոնց համար եթե անգամ պայմաններն անհավասար լինեն, նրանք կպայքարեն դրա դեմ ու իրենց էներգիայի, տաղանդի ու աշխատասիրության շնորհիվ կհաստատեն հավասար պայմաններ: Եթե ավելի լուրջ, ամբողջ աշխարհում հիմա այդ ուղղությամբ աշխատանքներ են տարվում․ ֆոնդերը, մեծ հեռուստաընկերությունները փորձում են հավասարություն պահպանել իրենց նախագծերում: Սակայն ես կարծում եմ, որ աշխատասեր ու տաղանդավոր ստեղծագործողը, անկախ սեռից, միշտ էլ առաջ կգնա: 

- Խոսենք Ձեր վերջին նախագծի մասին։ Եթե չեմ սխալվում՝ «Արշալույսի լուսաբացը» Ձեր հաջորդ ֆիլմն է։ Այժմ ո՞ր փուլում եք գտնվում։ 
 
- Ես միշտ խուսափում էի անդրադառնալ Ցեղասպանության թեմային․ վերապրածներն արդեն տարեց են, պատմությունները` դաժան, արխիվային նյութերը` սակավ, իսկ ամենավտանգավորը` որպես ռեժիսոր մեծ էր չափից դուրս զգայական լինելու վախը: Սակայն երբ ծանոթացա Ավրորա Մարտիկյանի պատմությանը (նույն ինքը՝ Արշալույս Մարտիկյանը), հասկացա, որ կարող եմ ներկայացնել մեր ազգի պատմության ամենածանր ու ցավոտ թեման ուժեղ, պայքարող կնոջ տեսակետից: Մարդկությանը միշտ հետաքրքրել են պայքարող կանանց հերոսական պատմությունները` Ժաննա դը Արկ, Աննա Ֆրանկ, այսօր արդեն՝ Մալալա Յուսֆեզայ, Նադիա Մուրադ: «Արշալույսի լուսաբացը» ֆիլմը Հայոց ցեղասպանությունը կներկայացնի ուժեղ, չհանձնվող, գործող կնոջ պատմության միջոցով: Ֆիլմը դասական վավերագրություն չէ, այն ստեղծվում է տարբեր վիզուալ լուծումների համադրությամբ: Նախագծի հիմքում Ավրորայի վավերագրական արխիվային հարցազրույցներն են, որոնք հանդիսատեսին ոչ միայն դաժան իրադարձությունների միջով անցած մարդու էությունը տեսնելու, այլեւ նրա ցավը զգալու եւ նրա կամքի ուժով, տոկունությամբ, հավատով հիանալու, նրա՝ դաժանության մեջ գեղեցիկը տեսնելու ու հիշելու կարողությամբ ապշելու հնարավորություն են տալու: Ֆիլմի պատմողական կառուցվածքը ապահովելու է անիմացիան․ այն կպատկերի նկարագրվող իրադարձությունը, Ավրորայի հիշողություններն ու երազանքները, կհաղորդի տրամադրություն, ինչպես նաեւ կշաղկապի դեպքերի հաջորդականությունը: Արխիվային տեսանյութերն էլ հանդիսատեսին կհաղորդեն ժամանակի իրադարձությունների մասին տեղեկություններ: Վավերագրական անիմացիայի ժանրը վերջին տարիներին ամենապահանջված ժանրերից մեկն է, եւ այդ ստեղծագործական լուծումներով մի շարք ֆիլմեր արժանացել են միջազգային ամենաբարձր գնահատականներին: Ֆիլմը հայ-գերմանական համատեղ արտադրության է եւ արդեն իսկ ունի գերմանա-ֆրանսիական «ԱՐՏԵ» հեռուստաալիքի ամենամրցունակ հեռուստաժամերից մեկի աջակցությունը: Ֆիլմը էկրաններին կբարձրանա 2020 թ.-ին:   

-Եվ վերջում ավարտե՛ք հետեւյալ նախադասությունը․ «Արվեստը կապրի, եթե․․․»։

- Արվեստը կապրի, եթե արվեստագետն անկեղծ մնա ինքն իր հետ, ու եթե ձեւը չգերիշխի բովանդակությանը: